Bhishma Nirvan (भीष्म निर्वाण)Author/s: Nilesh Oak

‘भीष्म निर्वाण’ या पुस्तकात महाभारतातील भीष्मांच्या देहत्यागाचा (निर्वाणाचा) कालखंड वैज्ञानिक आणि खगोलशास्त्रीय आधारांवर शोधण्याचा अभ्यासपूर्ण प्रयत्न केला आहे. लेखक निलेश ओक यांनी महाभारतातील श्लोकांमधील खगोलविषयक उल्लेख—ग्रहांची स्थिती, नक्षत्रे, ऋतू, उत्तरायणाचा प्रारंभ, ग्रहणे इत्यादी—यांचा संगतवार अभ्यास करून भीष्मांनी प्राणत्याग केलेल्या दिवसाचे आणि त्यामागील कालमापनाचे विश्लेषण मांडले आहे.

भीष्मांनी इच्छामरणाचा वर मिळाल्याने ते शरपंजरीवर उत्तरायणाची प्रतीक्षा करीत होते, हा संदर्भ लक्षात घेऊन लेखकाने त्या काळातील सूर्याच्या उत्तरायणातील संक्रमणाची नेमकी खगोलीय स्थिती तपासली आहे. आधुनिक खगोलसॉफ्टवेअर आणि गणिती पद्धतींच्या साहाय्याने प्राचीन ग्रंथातील वर्णने पडताळण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात दिसतो.

इतिहास, पुराणकथा आणि विज्ञान यांचा संगम घडवणारे हे पुस्तक महाभारतकालाच्या कालमर्यादेबाबत नवे दृष्टिकोन सुचवते. संशोधनपर शैली, तर्कसुसंगत मांडणी आणि संदर्भाधारित निष्कर्ष यांमुळे हे पुस्तक महाभारत अभ्यासक, इतिहास संशोधक आणि जिज्ञासू वाचकांसाठी उपयुक्त ठरते.