KARUNASHTAKA (करुणाष्टक)Author/s: Vyankatesh Madgulkar

करुणाष्टक ही लेखकाच्या आईची कथा आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रातील एका मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबात राहणाऱ्या एका स्त्रीची ही कहाणी आहे, जे कुटुंब अत्यंत दारिद्र्यात जगत असते. हे एक मोठे कुटुंब आहे: एक वृद्ध स्त्री, तुटपुंज्या कमाईवर गुजराण करणारे वडील, आई आणि आठ मुले. आई-वडिलांना सर्व मुलांचा सांभाळ करणे शक्य होत नसल्यामुळे ते काही मुलांना एखाद्या अनाथाश्रमात किंवा नातेवाइकांकडे पाठवण्याचा मार्ग अवलंबतात. कुटुंब कर्जाच्या ओझ्याखाली दबले जाते आणि उत्पन्नाचे स्रोत आटत जातात, तेव्हा हे भयंकर दारिद्र्य अधिकच गहिरे होते. महात्मा गांधींच्या एका ब्राह्मणाकडून झालेल्या हत्येनंतर उसळलेल्या जनक्षोभाचाही या कुटुंबाला सामना करावा लागतो. अधिकाधिक सदस्य कमावते होऊ लागल्याने परिस्थिती सुधारत जाते, परंतु या स्त्रीला आता तिचे पती आणि अनेक मुले यांचे निधन पाहावे लागते. ती हे दुःख धीराने सहन करते, पण आतून मात्र खचलेली असते. करुणाष्टक हे एका आत्मचरित्रात्मक कादंबरीचे रूप म्हणून पाहता येईल. यामुळे ते विसाव्या शतकातील भारतातील त्या समाजघटकाचे प्रतिबिंब दाखवते, जो अत्यंत कठीण परिस्थितीत जगत होता. त्याचबरोबर, जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात, कोणत्याही काळात, आपल्या लहान मुलांचे संगोपन करताना अशाच संकटांना तोंड देणाऱ्या एका आईची ही कथा म्हणूनही याकडे पाहता येते.